ISO 14001:2026 – Bước tiến mới của Hệ thống quản lý môi trường trong kỷ nguyên bền vững

Tiêu chuẩn ISO 14001 về Hệ thống quản lý môi trường (Environmental Management System – EMS) đang bước vào giai đoạn hoàn thiện cuối cùng với việc ban hành Dự thảo tiêu chuẩn quốc tế cuối cùng – ISO/FDIS 14001:2026, dự kiến công bố chính thức vào tháng 4/2026. Đây là lần cập nhật quan trọng nhất, phản ánh sự thay đổi sâu sắc trong bối cảnh môi trường, khí hậu và phát triển bền vững toàn cầu.
 
Khác với các lần sửa đổi trước đây, ISO 14001:2026 không chỉ dừng lại ở việc tinh chỉnh kỹ thuật. Phiên bản này định vị lại vai trò của EMS như một công cụ quản trị chiến lược, gắn kết hoạt động doanh nghiệp với các thách thức toàn cầu như biến đổi khí hậu, đa dạng sinh học và trách nhiệm trọn đời của sản phẩm.
 
Tại sao ISO 14001 cần một phiên bản mới?
 
Sau hơn 10 năm áp dụng, ISO 14001:2015 đã chứng minh giá trị trong việc giúp doanh nghiệp kiểm soát tác động môi trường và tuân thủ pháp luật. Tuy nhiên, bối cảnh hiện nay đã thay đổi đáng kể:

• Biến đổi khí hậu và suy giảm tài nguyên không còn là rủi ro tiềm ẩn mà đã trở thành yếu tố tác động trực tiếp đến hoạt động sản xuất – kinh doanh.
• Yêu cầu ESG và chuỗi cung ứng bền vững ngày càng khắt khe từ khách hàng, nhà đầu tư và các thị trường xuất khẩu.
• Trách nhiệm vòng đời sản phẩm mở rộng từ phạm vi nội bộ sang toàn bộ chuỗi giá trị.

ISO đã từng bước phản ánh xu hướng này thông qua bản sửa đổi Amendment 1:2024 (Climate Action Changes). Phiên bản ISO 14001:2026 là bước tiếp theo, chính thức tích hợp các nội dung trên vào cấu trúc cốt lõi của tiêu chuẩn.
 
Lộ trình ban hành và chuyển đổi
 
Theo thông báo từ ban kỹ thuật ISO/TC 207/SC 1, kế hoạch ban hành ISO 14001:2026 dự kiến như sau:

• 02/2025: Ban hành dự thảo DIS (Draft International Standard)
• 01/2026: Ban hành dự thảo cuối cùng FDIS (Final Draft International Standard)
• 04/2026 (dự kiến): Chính thức ban hành ISO 14001:2026

Giai đoạn chuyển đổi

• Dự kiến kéo dài 03 năm kể từ thời điểm ban hành chính thức
• Toàn bộ chứng nhận ISO 14001:2015 sẽ hết hiệu lực vào khoảng tháng 5/2029 nếu không chuyển đổi

Doanh nghiệp không nên chờ đến khi tiêu chuẩn được ban hành chính thức mới bắt đầu triển khai, bởi vì các thay đổi cốt lõi đã được định hình trong phiên bản FDIS. Việc chủ động chuyển đổi sớm sẽ giúp tránh tình trạng quá tải vào cuối kỳ chuyển đổi.
 
Những thay đổi chính trong ISO/FDIS 14001:2026
 
ISO 14001:2026 được đánh giá là có mức độ thay đổi vừa phải, nhưng tác động lớn về cách tiếp cận và tư duy quản lý.
 
Điều 4 – Bối cảnh của tổ chức

• Biến đổi khí hậu & đa dạng sinh học: Tiêu chuẩn yêu cầu tổ chức phải xem xét rõ ràng các điều kiện môi trường như biến đổi khí hậu, mức độ ô nhiễm và đa dạng sinh học trong bối cảnh hoạt động.
• Tư duy vòng đời: Phạm vi của EMS phải phản ánh tư duy vòng đời. Doanh nghiệp cần xác định rõ ranh giới và khả năng kiểm soát/ảnh hưởng đối với sản phẩm từ khâu thiết kế, mua sắm đến thải bỏ.

Điều 5 – Sự lãnh đạo

• Thay đổi thuật ngữ tuân thủ: Chuyển từ "Fulfil obligations" (hoàn thành nghĩa vụ) sang "Meet compliance obligations" (đáp ứng các nghĩa vụ tuân thủ), nhấn mạnh sự chủ động và liên tục đáp ứng các yêu cầu pháp lý và các yêu cầu khác.
• Trách nhiệm giải trình: Lãnh đạo cao nhất phải thể hiện rõ trách nhiệm trong việc bảo tồn tài nguyên và bảo vệ hệ sinh thái, chứ không chỉ dừng ở ngăn ngừa ô nhiễm.

Điều 6 – Hoạch định (Thay đổi lớn)

• Cấu trúc lại đánh giá rủi ro: Điều 6.1 được cấu trúc lại rõ ràng thành hai khoản mục:
  • 6.1.4: Nhận diện rủi ro và cơ hội
  • 6.1.5: Hoạch định hành động để giải quyết
• Điều khoản mới 6.3 – Quản lý sự thay đổi: Yêu cầu doanh nghiệp phải có quy trình bài bản để hoạch định và quản lý các thay đổi đối với EMS (thay đổi công nghệ, mở rộng nhà máy, quy trình) nhằm kiểm soát tác động môi trường.
• Tình huống khẩn cấp: Phân biệt rõ ranh giới giữa điều kiện hoạt động "bất thường" (abnormal) và "tình huống khẩn cấp" (emergency) để lập kế hoạch ứng phó chính xác hơn.

Điều 8 – Thực hiện

• Kiểm soát chuỗi cung ứng: Thuật ngữ "Quá trình thuê ngoài" (Outsourced processes) được thay thế bằng "Các quá trình, sản phẩm hoặc dịch vụ được cung cấp từ bên ngoài". Yêu cầu này buộc doanh nghiệp phải thiết lập các tiêu chí kiểm soát môi trường đối với nhà cung cấp và đối tác.

Điều 9 – Đánh giá kết quả hoạt động

• Đánh giá tính hiệu lực: Yêu cầu đánh giá "tính hiệu lực" (effectiveness) của hệ thống EMS, thay vì chỉ kiểm tra xem hoạt động có được thực hiện hay không.
• Xem xét của lãnh đạo (9.3): Cấu trúc lại mạch lạc hơn thành 3 phần: Khái quát – Đầu vào – Kết quả.

Chuyển đổi Hệ thống quản lý môi trường từ ISO 14001:2015 sang 2026
 
Để chuẩn bị cho sự chuyển đổi này, GIC Việt Nam khuyến nghị doanh nghiệp thực hiện theo lộ trình sau:
 
1.  Phân tích khoảng trống: So sánh hệ thống hiện tại với các yêu cầu mới (đặc biệt là Điều 6.3 về Quản lý sự thay đổi và kiểm soát nhà cung cấp).
 
2. Cập nhật tài liệu: Rà soát Chính sách môi trường, quy đinh về rủi ro (tách 6.1.4 & 6.1.5) và Quy trình mua hàng.
 
3. Đào tạo nhận thức: Trang bị kiến thức mới cho BCĐ ISO 14000 và CBNV liên quan về biến đổi khí hậu, đa dạng sinh học và tư duy vòng đời.
 
4. Thực hiện & đánh giá nội bộ: Áp dụng quy trình mới và thực hiện đánh giá nội bộ với các mục tiêu cụ thể theo yêu cầu mới của mục 9.2.2.
 
5. Chứng nhận chuyển đổi: Liên hệ sớm với tổ chức chứng nhận để lên kế hoạch đánh giá chuyển đổi trước thời hạn 2029.
 
Kết luận
 
ISO 14001:2026 không phải là cuộc cách mạng về cấu trúc, nhưng tạo ra sự thay đổi đáng kể về chiều sâu quản trị môi trường, giúp doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh trong kỷ nguyên kinh tế xanh. Việc chuẩn bị sớm sẽ giúp doanh nghiệp không chỉ duy trì chứng nhận mà còn củng cố niềm tin với khách hàng và nhà đầu tư về cam kết ESG.
 
GIC Việt Nam cam kết đồng hành cùng Quý doanh nghiệp cập nhật thông tin mới nhất và hỗ trợ quá trình chuyển đổi diễn ra thuận lợi, hiệu quả.