Xác minh phát thải nhúng theo Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU (CBAM)

Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu (EU CBAM) là công cụ chính sách môi trường nhằm hạn chế rò rỉ carbon và bảo đảm hàng hóa nhập khẩu chịu chi phí carbon tương ứng với lượng phát thải nhúng (embedded emissions) trong quá trình sản xuất, phù hợp với lộ trình loại bỏ dần phân bổ miễn phí trong Hệ thống giao dịch phát thải EU (EU ETS).

Từ ngày 01/01/2026, CBAM chuyển sang giai đoạn chính thức. Cơ chế hiện áp dụng đối với các hàng hóa được xác định theo mã CN thuộc sáu nhóm ngành: xi măng, sắt và thép, nhôm, phân bón, điện và hydro. Nghĩa vụ pháp lý chính thuộc về Bên khai báo CBAM được cấp phép tại EU; tuy nhiên, doanh nghiệp sản xuất ngoài EU phải xây dựng kế hoạch giám sát, xác định ranh giới cơ sở và quy trình sản xuất, tính toán phát thải nhúng và cung cấp dữ liệu có thể kiểm tra cho khách hàng nhập khẩu.

Khi Bên khai báo CBAM sử dụng giá trị phát thải nhúng thực tế trong Tờ khai CBAM hằng năm, báo cáo phát thải của cơ sở sản xuất phải được xác minh độc lập theo khuôn khổ CBAM. GIC Việt Nam cung cấp dịch vụ xác minh phát thải nhúng nhằm đánh giá tính phù hợp của kế hoạch giám sát, phương pháp tính, dữ liệu và hệ thống kiểm soát; đồng thời đưa ra kết luận với mức đảm bảo hợp lý về việc báo cáo có còn sai sót trọng yếu hay không.

Ngưỡng miễn trừ chung được xác định theo tổng khối lượng nhập khẩu hằng năm của từng nhà nhập khẩu: hàng hóa CBAM khác điện và hydro chỉ phát sinh đầy đủ nghĩa vụ khi vượt 50 tấn khối lượng tịnh/năm; điện và hydro không thuộc cơ chế miễn trừ theo ngưỡng này. Việc xác định phạm vi phải căn cứ mã CN cụ thể, xuất xứ, loại hàng hóa và chủ thể nhập khẩu, không chỉ dựa trên tên ngành hoặc tên thương mại của sản phẩm.

Đối với hàng nhập khẩu trong năm 2026, Bên khai báo CBAM được cấp phép phải nộp Tờ khai CBAM đầu tiên và giao nộp số chứng chỉ CBAM tương ứng chậm nhất ngày 30/09/2027. Giá chứng chỉ gắn với giá đấu giá hạn ngạch EU ETS; việc bán chứng chỉ bắt đầu từ 01/02/2027. Giá carbon thực tế đã thanh toán tại nước xuất xứ có thể được khấu trừ nếu đáp ứng điều kiện và có bằng chứng phù hợp.

Xác minh CBAM được thực hiện ở cấp cơ sở sản xuất (installation) và gắn với hàng hóa, mã CN, quy trình/tuyến công nghệ và kỳ giám sát cụ thể. Phương pháp CBAM xác định phát thải ở cấp cơ sở, phân bổ phát thải cho từng quy trình sản xuất, sau đó xác định phát thải nhúng riêng (specific embedded emissions - SEE) của hàng hóa. Vì vậy, báo cáo kiểm kê KNK cấp tổ chức hoặc dấu chân carbon sản phẩm được lập theo một tiêu chuẩn khác không tự động thay thế báo cáo phát thải CBAM.

Đối với hàng hóa phức tạp, phát thải nhúng còn bao gồm phát thải của các tiền chất liên quan thuộc phạm vi CBAM. Nếu cơ sở sử dụng dữ liệu thực tế của tiền chất mua từ bên ngoài, cần có báo cáo xác minh hợp lệ của cơ sở sản xuất tiền chất và bằng chứng truy xuất nguồn gốc. Trường hợp thiếu dữ liệu thực tế đã được xác minh, quy tắc về giá trị mặc định phải được áp dụng theo quy định liên quan.

Hoạt động xác minh được thực hiện trên cơ sở rủi ro, trọng yếu và bằng chứng, bao quát toàn bộ kỳ báo cáo. Tùy ngành hàng, quy trình sản xuất và cách sử dụng dữ liệu, đoàn xác minh xem xét các nội dung chủ yếu sau:

• Tính phù hợp của kế hoạch giám sát với phương pháp CBAM và việc áp dụng kế hoạch trong thực tế.
• Ranh giới cơ sở, ranh giới hệ thống, quy trình sản xuất, tuyến công nghệ và hàng hóa theo mã CN.
• Tính đầy đủ của nguồn phát thải, nhiên liệu, nguyên liệu, dòng nhiệt, điện, khí thải và các dòng chuyển giao có liên quan.
• Dữ liệu hoạt động, hệ số tính toán, kết quả phân tích, phương pháp đo, hiệu chuẩn thiết bị và mức độ không chắc chắn.
• Phương pháp phân bổ phát thải cho quy trình và hàng hóa; sản lượng, phát thải trực tiếp, phát thải gián tiếp khi áp dụng và phát thải nhúng riêng.
• Dữ liệu tiền chất, báo cáo xác minh của cơ sở thượng nguồn, năm sản xuất, xuất xứ và bằng chứng truy xuất đối với hàng hóa phức tạp.
• Luồng dữ liệu, hệ thống CNTT, hoạt động kiểm soát nội bộ, xử lý khoảng trống dữ liệu, thay đổi và hiệu chỉnh số liệu.
• Tính nhất quán giữa báo cáo phát thải, hồ sơ nguồn, dữ liệu tổng hợp và thông tin được chuyển qua Hệ thống đăng ký CBAM.

Kiểm tra thực địa tại cơ sở là thành phần quan trọng của quá trình xác minh, đặc biệt đối với kỳ xác minh đầu tiên. Đoàn xác minh đối chiếu kế hoạch giám sát với hiện trạng vật lý của cơ sở; quan sát quy trình, thiết bị đo và hệ thống giám sát; phỏng vấn nhân sự; truy xuất dữ liệu và thực hiện thử nghiệm cần thiết. Kiểm tra trực tuyến hoặc miễn kiểm tra thực địa chỉ được áp dụng khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện chặt chẽ về các lần kiểm tra trước, mức độ phức tạp, thay đổi của cơ sở và kết quả phân tích rủi ro; trong mọi trường hợp vẫn phải đạt mức đảm bảo hợp lý.

• Kế hoạch giám sát phiên bản mới nhất và mô tả cơ sở/quy trình sản xuất.
• Báo cáo phát thải CBAM của kỳ cần xác minh và bảng tính chi tiết.
• Danh mục hàng hóa, mã CN, tuyến công nghệ, sản lượng và kỳ sản xuất.
• Sơ đồ dòng vật chất, năng lượng, dữ liệu và các điểm kiểm soát.
• Hóa đơn, phiếu cân, số đọc công tơ, nhật ký vận hành và dữ liệu nguồn.
• Hồ sơ đo lường, hiệu chuẩn, lấy mẫu, phân tích và đánh giá độ không chắc chắn.
• Báo cáo/dữ liệu đã xác minh của tiền chất, nhiệt hoặc điện khi áp dụng.
• Hồ sơ thay đổi, sai lệch, khoảng trống dữ liệu và hành động khắc phục.